In 2007 exposeerde de 65-jarige Colombiaanse kunstenaar Doris Salcedo een buitengewone installatie in de Turbine Hall in het Tate Modern: Shibboleth - een diepe kloof die dwars door de betonnen vloer snijdt. In een stad die overweldigt, vraagt deze ruimte juist om te pauzeren en even stil te staan.
Doris Salcedo, Shibboleth. Foto: Tate Modern.
Je ziet een haarfijne scheur die uitgroeit tot een diepe, brede kloof die zich als een zwarte ader door de ruimte uitstrekt. Geen schilderijen, geen sculpturen - Salcedo creëerde juist leegte. In de enorme zaal heerst hierdoor een kille sfeer. De installatie, die de zaal in tweeën splitst, laat een rilling over je lichaam glijden. Als je beter luistert - beter voelt, wordt duidelijk dat Salcedo ons iets wil vertellen.
De naam van het werk is afkomstig uit het Oude Testament. Shibboleth verwijst naar een test die moest bepalen of mensen al dan niet tot een groep of sociale klasse behoorden. De breuklijn verbeeldt de kloof tussen de mensheid. Een kloof die we kennen als racisme, apartheid en vreemdelingenhaat. Salcedo wilde door de vloer open te breken de toeschouwer confronteren met deze ongemakkelijke waarheden over ons verleden en over onszelf.
Dus als je beter luistert – beter voelt, doemt in de stilte de echo op van de onderdrukten. Ondanks de afwezigheid van deze slachtoffers, weerspiegelt het werk hun bestaan. Vanuit de duistere kloof vinden hun diep verborgen stemmen langzaam maar zeker hun weg naar boven. Deze weerklinken tussen de muren van de Turbin Hall.
Deze symbolische betekenis van het werk is niet onverwachts van Salcedo; ze staat bekend als een politiek kunstenaar. Haar kunstenaarschap is diepgaand beïnvloed door haar achtergrond en door haar ervaringen in Colombia, een door burgeroorlog verscheurd land. Ze put uit haar eigen pijn en lijden om thema's van geweld, verlies en ontheemding aan te kaarten.
Met de quote “With my burnt hand, I write about fire” beschrijft ze hoe het voor haar is om vanuit Colombia te werken. Voor haar is dat de enige mogelijke manier van werken: niet op afstand staan, maar midden in de ‘catastrofe’, zoals zij Colombia noemt. Haar kunst weerspiegelt niet alleen de realiteit, maar ook haar diepgaande betrokkenheid. Zo omschrijft ze dat ze zich bij het maken van een werk verdiept in de slachtoffers: ze kruipt als het ware in de huid van een ander, tot ze de pijn kan voelen. Deze pijn stopt ze in haar werk. Hierdoor is haar werk krachtig: je voelt bij haar simpele installaties, in stilte, de pijn van een ander.
Salcedo creëerde in 2003 een kunstwerk in Istanbul als eerbetoon aan vluchtelingen. Hiermee uitte ze kritiek, met name op Europa, op de onmenselijke manier waarop vluchtelingen worden behandeld. In een vervallen gebouw in Istanbul heeft ze 1550 afgedankte stoelen geplaatst. Met behulp van deze lege stoelen brengt ze een eerbetoon aan oorlogsvluchtelingen. De lege stoelen zijn een weerspiegeling van de levens van mensen, samen met hun verhalen. De zielen van deze mensen zijn er nog steeds, zelfs als je ze niet kunt zien.
Zelf zegt Salcedo dat kunst machteloos is en dat ze elke keer te laat is: de slachtoffers zijn er al - haar kunstwerken kunnen deze mensenlevens niet meer redden. Maar Shibboleth kan wel waardigheid geven en vragen om ons begrip en emotie. En deze reactie kan belangrijk zijn voor iemand.
En zo blijven de levens van deze mensen voortbestaan in onze aanwezigheid. Met haar werk nodigt Salcedo je uit om je open te stellen voor de ervaringen van anderen, om niet-welkom zijn te erkennen - mensen hebben wereldwijd recht op een veilige plek. Kijk nog eens naar haar werk, hoor je de stemmen?
